9. Sınıf Fizik - 2. Ünite: Kuvvet ve Hareket - 2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Sayfalara Git

Ünite İçeriğine Dön

Üniteye Başlarken

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 52

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Ölçme ve Birimler

İnsanlar; günlük hayatlarında tarım, hayvancılık, barınma, ticaret gibi çeşitli ihtiyaçlarını karşılayabilmek için zaman, uzunluk, ağırlık, hacim gibi nicelikleri ölçmeye ihtiyaç duymuştur. Niceliklerin ayırt edilebilmesi için de birimler kullanmıştır.

Soru: Bugün fizik, kimya, biyoloji ve matematik derslerinde kullanılan fiziksel nicelikler ve fiziksel niceliklerin birimleri hangileridir?

Fiziksel Nicelikler ve Birimler:

Nicelik	Birim	Birim Sembolü
Uzunluk	metre	m
Kütle	kilogram	kg
Zaman	saniye	s
Sıcaklık	kelvin	K
Elektrik Akımı	amper	A
Işık Şiddeti	kandela	cd
Madde Miktarı	mol	mol
Hız	metre/saniye	m/s
Kuvvet	newton	N
Enerji	joule	J

Soru: Ülkelerde farklı birimlerin kullanılması ne gibi sorunlara neden olabilir?

Farklı Birim Kullanımının Sorunları:

Ticari Sorunlar: İhracat ve ithalatta ölçü farklılıkları nedeniyle karışıklıklar yaşanabilir.
Bilimsel İletişim: Bilim insanları arasında ortak bir dil kullanılmazsa bilgi paylaşımı zorlaşır.
Mühendislik Hataları: Farklı birim sistemleri kullanıldığında hesaplama hataları oluşabilir (örnek: Mars Climate Orbiter kazası).
Eğitim Zorlukları: Öğrenciler farklı birim sistemlerini öğrenmek zorunda kalır.
Günlük Hayat: Ülkeler arası seyahatlerde sıcaklık, hız gibi değerlerin karıştırılması.

Fiziksel Nicelikler ve Ölçüm Aletleri

Fiziksel nicelikler, belirli özelliklerine göre gruplara ayrılır. Farklı nicelikler farklı ölçüm aletleriyle ölçülür.

Sıcaklık

Termometre ile ölçülür

Uzunluk

Cetvel, metre ile ölçülür

Zaman

Kronometre ile ölçülür

Soru: Bir cisme etki eden kuvvet hangi ölçüm aletiyle ölçülebilir?

Dinamometre (Kuvvet Ölçer): Kuvvet ölçümü için kullanılır.
Birimi: Newton (N)
Çalışma Prensibi: Yayların esneme miktarı kuvveti gösterir.

Cevap: Kuvvet, dinamometre ile ölçülür.

Soru: Hava trafik kontrolörü, doğru bir yönlendirme yapabilmek için havadaki uçaklarla ilgili hangi fiziksel niceliklerin bilgilerine ihtiyaç duyabilir?

Konum: Uçağın nerede olduğu (enlem, boylam)
Hız: Uçağın yer hızı ve hava hızı
Yön (Rotası): Uçağın gittiği istikamet
Yükseklik (İrtifa): Uçağın deniz seviyesinden yüksekliği
Zaman: Uçuş süresi ve kalkış/iniş saatleri
İvme: Uçağın hızındaki değişim oranı

Cevap: Konum, hız, yön, yükseklik, zaman ve ivme bilgilerine ihtiyaç duyar.

Soru: Gelgit etkisi sonucu teknelerin karaya oturmasını önlemek için yapılacak çalışmalarda kuvvetler, fiziksel nicelikler ve birimler hakkında bilgi sahibi olmanın önemi ne olabilir?

Su Seviyesi Ölçümü: Gelgitin yüksekliği (uzunluk birimi - metre)
Zamanlama: Gelgitin hangi saatlerde gerçekleştiği (zaman birimi - saniye)
Kuvvet Hesapları: Teknenin karaya oturmasını engelleyecek kuvvet (kuvvet birimi - Newton)
Tekne Ağırlığı: Teknenin kütlesi (kütle birimi - kilogram)
Denge Koşulları: Ağırlık, kaldırma kuvveti ve sürtünme kuvvetleri

Not: Gelgit, Ay ve Güneş'in çekim kuvveti nedeniyle deniz seviyesindeki yükselme ve alçalmadır. Bu olayı anlamak için kuvvet, uzunluk, zaman ve kütle gibi temel büyüklükler bilinmelidir.

Soru: Gök cisimlerinin hareketleri ve birbirine uyguladıkları çekim kuvvetleri hangi fiziksel niceliklerle ilgili olabilir?

Kütle: Gök cisimlerinin sahip olduğu madde miktarı (kg)
Kuvvet: Kütle çekim kuvveti (N) - Newton'un evrensel kütle çekim yasası
Uzunluk: Cisimler arasındaki mesafe (m)
Zaman: Yörünge periyotları (s)
Hız: Gök cisimlerinin yörüngedeki hızı (m/s)
İvme: Yer çekimi ivmesi (m/s²)

Cevap: Kütle, kuvvet, uzunluk, zaman, hız ve ivme nicelikleri ile ilgilidir.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Temel Nicelikler

Uzunluk (m)
Kütle (kg)
Zaman (s)
Sıcaklık (K)
Elektrik Akımı (A)
Işık Şiddeti (cd)
Madde Miktarı (mol)

Türetilmiş Nicelikler

Hız (m/s)
İvme (m/s²)
Kuvvet (kg·m/s² = N)
Enerji (kg·m²/s² = J)
Basınç (kg/m·s² = Pa)
Yoğunluk (kg/m³)

Not: Temel nicelikler kendi başına tanımlanır, türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin kombinasyonlarıdır.

Hazır mısınız?

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 52-53

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Kavram Çağrışımları ve Cümle Oluşturma

Hareket, kuvvet, hız, sürat, alınan yol

Soru: Aşağıda verilen kavramların size çağrıştırdığı kelimeleri tablodaki ilgili alana yazınız. Bu kelimeleri kullanarak verilen kavramlarla ilgili örnekteki gibi anlamlı bir cümle oluşturunuz ve tabloyu örnekteki gibi doldurunuz.

Kavramlar	Kelimeler	Cümleler
Hareket	Koşmak, zıplamak	Beden eğitimi dersinde koşma ve zıplama hareketleri yaparak maça hazırlandık.
Kuvvet	İtmek, çekmek, itme, çekme, dengelenmiş kuvvet, bileşke kuvvet, dayanıklılık	Elimle kapıyı ittiğimde kuvvet uyguladığım için kapı hareket etti.
Hız	Yön, sürat, vektörel, hareketli, araba, gidilen yol, geçen zaman, süratle, hızlı gitmek, aşmak	İki farklı yola giren arabaların hızları aynı olsa da yönleri farklı olduğu için hızları farklıdır.
Sürat	Hız, yön, skaler, metre/saniye, kilometre/saat, hareketli, gidilen yol, geçen zaman	Araba saatte 80 kilometre süratle gidiyor.
Alınan Yol	Yörünge, uzunluk, mesafe, hareket, gidilen yol, metre, kilometre	Okula gitmek için aldığım yol 3 kilometredir.

Açıklamalar:

Hareket: Bir cismin zamanla yer değiştirmesidir.
Kuvvet: Cismin hareket durumunu değiştiren etkidir.
Hız: Yönü de içeren ve vektörel bir büyüklük olan sürat.
Sürat: Birim zamanda alınan yoldur (skaler büyüklük).
Alınan Yol: Hareketlinin izlediği yörüngenin uzunluğudur.

Günlük Hayattan Örnek

Kavramları ilişkilendiren metin

Soru: Kuvvet, hareket, hız, sürat, alınan yol kavramlarını birbiriyle ilişkilendirdiğiniz ve günlük hayatta karşılaştığınız bir örnek belirleyiniz. Örneğinizde gerçekleşen olayları bu kavramları kullanarak açıklayacağınız kısa bir metin yazınız.

Örnek 1: Araba Yarışı

"Yarış pistinde araba yarışı yapılmaktadır. Arabanın hareket edebilmesi için motorun uyguladığı kuvvet tekerleklere iletilir. Araba, belirli bir sürat ile ilerlerken, yön değiştirdiğinde hızı da değişir. Yarış boyunca arabanın pistte kat ettiği alınan yol kilometre cinsinden ölçülür."

Örnek 2: Bisiklet Sürmek

"Bir bisikletli pedallara kuvvet uygulayarak hareket eder. Bisikletin hız göstergesi anlık sürati gösterir. Düz bir yolda ilerlerken hız sabit kalabilir, ancak dönüşlerde yön değiştiği için hız vektörü değişir. Bisikletlinin bir saatte kat ettiği alınan yol ise 15 kilometredir."

Örnek 3: Top Atma

"Bir basketbol oyuncusu topa kuvvet uygulayarak topu potaya doğru fırlatır. Uygulanan kuvvet topa hareket kazandırır. Top belirli bir sürat ile havada ilerlerken, yönü değiştiği için hızı da değişir. Topun havada kat ettiği alınan yol ise atışın menzilini belirler."

Örnek 4: Yürüyüş

"Bir kişi yürüyüşe çıktığında kaslarının uyguladığı kuvvet sayesinde hareket eder. Yürüyüşün sürati adım sayısına ve hızına bağlıdır. Düz bir yolda yürürken hız sabit olabilir. Yürüyüş boyunca kat edilen alınan yol ise adımların toplam uzunluğu ile ölçülür."

Not: Bu örnekler kavramların günlük hayatta nasıl kullanıldığını göstermektedir. Kendi günlük hayatınızdan da örnekler verebilirsiniz.

Fiziksel Nicelikler Tablosu

Sembol, birim ve birim sembolünü eşleştirme

Soru: Aşağıda fiziksel niceliklerin sembolleri, birimleri ve bu birimlere ait semboller karışık olarak verilmiştir. Çizelgede verilen niceliklere ait sembolü, birimi ve birime ait sembolü belirleyerek tablodaki ilgili alana yazınız.

Semboller

m F t v V A d e

Birimler

metreküp saniye metre/saniye kilogram/metreküp newton metrekare kilometre kilogram

Birim Sembolleri

kg m/s m³ kg/m³ N m² km s

Fiziksel Nicelikler	Fiziksel Niceliğin Sembolü	Fiziksel Niceliğin Birimi	Birimin Sembolü
Hacim	V	metreküp	m³
Zaman	t	saniye	s
Kuvvet	F	newton	N
Yoğunluk	d	kilogram/metreküp	kg/m³
Kütle	m	kilogram	kg
Sürat	v	metre/saniye	m/s
Hız	v	metre/saniye	m/s
Alan	A	metrekare	m²
Uzunluk	e	kilometre	km

Doğru Eşleştirmeler:

Hacim: V - metreküp - m³
Zaman: t - saniye - s
Kuvvet: F - newton - N
Yoğunluk: d - kilogram/metreküp - kg/m³
Kütle: m - kilogram - kg

Sürat: v - metre/saniye - m/s
Hız: v - metre/saniye - m/s
Alan: A - metrekare - m²
Uzunluk: e - kilometre - km

Not: Hız ve sürat aynı birim ve sembole sahiptir (m/s ve v). Farkları vektörel (hız) ve skaler (sürat) olmalarıdır.

Fiziksel Nicelikler - Sembol, Birim ve Sembol Özeti

Nicelik	Sembol	Birim	Birim Sembolü	Türü
Uzunluk	e	metre	m	Temel
Kütle	m	kilogram	kg	Temel
Zaman	t	saniye	s	Temel
Hacim	V	metreküp	m³	Türetilmiş
Alan	A	metrekare	m²	Türetilmiş
Hız	v	metre/saniye	m/s	Türetilmiş (Vektörel)
Sürat	v	metre/saniye	m/s	Türetilmiş (Skaler)
Kuvvet	F	newton	N	Türetilmiş
Yoğunluk	d	kg/m³	kg/m³	Türetilmiş

Not: Temel nicelikler kendi başına tanımlanır. Türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin kombinasyonlarıdır.

Konuya Başlarken

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 54

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Ölçme ve Birimler

Diğer bilim dallarında olduğu gibi fizik biliminde de gözlem sonuçları, niceliklerin doğru ölçülmesi ve ölçüm sonuçlarının birimlerle ifade edilmesine dayanır. Bilim ve teknolojide tüm dünyada geçerli olan bazı birimler kullanılmaktadır. Örneğin terazi ile kütlesi ölçülen patates için kilogram, dereceli silindir ile hacmi ölçülen süt için litre, kronometre ile süresi ölçülen koşu için saniye, elektronik kumpas ile çapı ölçülen cisim için milimetre birimi kullanılır.

Soru: Fizik biliminde niceliklerin ölçülmesinde kullanılan birimlerle ilgili küresel bir dil nasıl oluşturulmuş olabilir?

Küresel Birim Dili - SI Birim Sistemi:

Metrik Sistemi (1795): Fransa'da geliştirilen ilk uluslararası ölçüm sistemi.
SI Birim Sistemi (1960): Uluslararası Birimler Sistemi (Système International d'Unités) kabul edildi.
Temel Büyüklükler: 7 temel birim (metre, kilogram, saniye, amper, kelvin, mol, kandela).
Standartlaşma: Bilim insanları ve ülkeler arası ortak dil oluşturuldu.
Bilimsel İletişim: Ortak birimlerle deneyler tekrarlanabilir ve sonuçlar karşılaştırılabilir hale geldi.

Cevap: Ülkeler arasında ortak bir dil oluşturmak için SI Birim Sistemi geliştirilmiştir. Bu sistem tüm dünyada kabul görmüş ve bilimsel iletişimi kolaylaştırmıştır.

Ölçüm Aletleri ve Kullanıldıkları Nicelikler

Terazi

Kütle (kg)

Patates

Dereceli Silindir

Hacim (L)

Süt

Kronometre

Zaman (s)

Koşu

Elektronik Kumpas

Uzunluk (mm)

Çap

Soru: Fizik biliminde gruplandırmalar niceliklerin hangi özelliklerine bağlı olarak yapılmış olabilir? Günlük hayatta fiziksel niceliklerden hangileri kullanılmaktadır?

Niceliklerin Gruplandırılması

Gruplandırma Ölçütleri:

Vektörel / Skaler: Yönü olup olmamasına göre
Temel / Türetilmiş: Bağımsız veya diğerlerinden türetilmiş olmasına göre
Fiziksel / Kimyasal: Ölçülebilir özelliklerine göre
Boyut: Ölçüm boyutuna göre (uzunluk, kütle, zaman vb.)

Günlük Hayatta Kullanılan Nicelikler

Uzunluk: Boy, mesafe (metre, kilometre)
Kütle: Ağırlık, tartı (kilogram, gram)
Zaman: Süre, saat (saniye, dakika, saat)
Sıcaklık: Hava sıcaklığı, ateş (Santigrat)
Hacim: Sıvı miktarı (litre, mililitre)
Hız: Araba hızı (km/saat, m/s)
Kuvvet: İtme-çekme (Newton)
Enerji: Elektrik tüketimi (watt, joule)

Özet: Fiziksel nicelikler vektörel-skaler, temel-türetilmiş, fiziksel-kimyasal özelliklerine göre gruplandırılır. Günlük hayatta uzunluk, kütle, zaman, sıcaklık, hacim, hız, kuvvet ve enerji gibi nicelikler sıklıkla kullanılır.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler - Sınıflandırma

Temel Nicelikler (7 Adet)

Uzunluk (metre - m)
Kütle (kilogram - kg)
Zaman (saniye - s)
Elektrik Akımı (amper - A)
Sıcaklık (kelvin - K)
Işık Şiddeti (kandela - cd)
Madde Miktarı (mol - mol)

Türetilmiş Nicelikler (Örnekler)

Alan (m²)
Hacim (m³)
Sürat (m/s)
Hız (m/s) - vektörel
İvme (m/s²)
Kuvvet (N = kg·m/s²)
Enerji (J = kg·m²/s²)
Basınç (Pa = N/m²)
Yoğunluk (kg/m³)

Not: Temel nicelikler bağımsız olarak tanımlanır. Türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin kombinasyonlarıdır.

1. Etkinlik

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 55-56

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Amaç: Temel ve türetilmiş nicelikleri sınıflandırabilme

Süre: 20 dk.

1. Basamak: Fiziksel Nicelikler ve Birimler

Fen bilimleri, kimya, biyoloji derslerinde görmüş olduğunuz fiziksel niceliklerden ve birimlerden hangilerinin fizik biliminde kullanıldığını düşünerek fiziksel nicelikleri ve birimleri aşağıdaki tabloya yazınız.

Fiziksel Nicelikler	Birimler
Uzunluk	metre (m), kilometre (km), santimetre (cm)
Kütle	kilogram (kg), gram (g)
Zaman	saniye (s), dakika (dk), saat (h)
Sıcaklık	kelvin (K), santigrat (°C)
Hacim	metreküp (m³), litre (L)
Hız / Sürat	metre/saniye (m/s), kilometre/saat (km/h)
Kuvvet	newton (N)
Enerji / İş	joule (J)
Basınç	pascal (Pa)
Yoğunluk	kg/m³
Elektrik Akımı	amper (A)
Işık Şiddeti	kandela (cd)
Madde Miktarı	mol
Alan	metrekare (m²)

3. Basamak: SI Birimleri

1. basamakta bulunan tablolara yazdığınız fiziksel nicelikleri ve birimleri SI'da kullanılan fiziksel nicelik ve birimlerle karşılaştırınız. Belirlediğiniz fiziksel niceliklerin birimlerini arkadaşlarınızla tartışarak SI'ya göre düzenleyiniz ve aşağıdaki tabloya yazınız.

Fiziksel Nicelik	SI'ya Göre Birimleri
Uzunluk	metre (m)
Kütle	kilogram (kg)
Zaman	saniye (s)
Sıcaklık	kelvin (K)
Elektrik Akımı	amper (A)
Işık Şiddeti	kandela (cd)
Madde Miktarı	mol
Hız	metre/saniye (m/s)
Kuvvet	newton (N) = kg·m/s²
Enerji	joule (J) = kg·m²/s²
Basınç	pascal (Pa) = kg/(m·s²)
Yoğunluk	kg/m³
Alan	metrekare (m²)
Hacim	metreküp (m³)

Not: SI (Système International d'Unités) - Uluslararası Birim Sistemi

4. Basamak: Birimlerin İlişkili Olduğu Nicelikler

Aşağıdaki tabloda verilen fiziksel niceliklerin birimlerini, birimi oluşturan nicelikleri ve bu niceliklerin SI'daki birimlerini doğrudan ilişkili olduğu fiziksel nicelikler ve ölçüm aletleri bakımından inceleyiniz. Tablodaki ivme örneğinde olduğu gibi diğer niceliklerin birimlerinin doğrudan ilişkili olduğu nicelikleri ve ölçüm aletlerini tabloya yazınız. Birden fazla niceliğin bir araya gelmesiyle oluşan niceliği "X" ile işaretleyiniz.

Fiziksel Nicelik	Niceliğin SI'daki Birimi	Birimle Doğrudan İlişkili Nicelikler	Ölçüm Aletleri	Birden Fazla Nicelikten Oluşanlar
İvme	m/s²	Uzunluk, zaman	Cetvel, kronometre	X
Uzunluk	m	— (Temel nicelik)	Cetvel, metre, kumpas	—
Basınç	kg/(m·s²)	Kütle, uzunluk, zaman	Terazi, cetvel, kronometre	X
Ağırlık	kg·m/s²	Kütle, uzunluk, zaman	Terazi, cetvel, kronometre	X
Kütle	kg	— (Temel nicelik)	Terazi	—

Açıklama:

Temel Nicelikler: Uzunluk (m), Kütle (kg) - Tek başlarına tanımlanırlar.
Türetilmiş Nicelikler: İvme (m/s²), Basınç (kg/m·s²), Ağırlık (kg·m/s²) - Temel niceliklerin birleşimiyle oluşurlar.
"X" işareti: Birden fazla niceliğin bir araya gelmesiyle oluşan nicelikleri gösterir.

5. Basamak: Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Fiziksel niceliklerden olan uzunluk temel nicelik, ağırlık ise türetilmiş nicelik olarak adlandırılır. Bu bilgiden yararlanarak aşağıda verilen fiziksel nicelikleri niteliklerine göre gruplandırınız. Oluşturduğunuz grupları temel nicelik veya türetilmiş nicelik şeklinde adlandırıp tabloya yazınız.

Verilen Nicelikler:

Sıcaklık (K) Hız (m/s) Zaman (s) Kuvvet (kg·m/s²) Yoğunluk (kg/m³) Elektrik akımı (A) Kütle (kg)

Temel Nicelikler	Türetilmiş Nicelikler
Sıcaklık (K)	Hız (m/s)
Zaman (s)	Kuvvet (kg·m/s²)
Elektrik akımı (A)	Yoğunluk (kg/m³)
Kütle (kg)

Cevap: Temel Nicelikler: Sıcaklık, Zaman, Elektrik akımı, Kütle | Türetilmiş Nicelikler: Hız, Kuvvet, Yoğunluk

6. Basamak: Tanımlar

Temel niceliklerin ve türetilmiş niceliklerin nitelikleri hakkındaki fikirlerinizi diğer gruplarla paylaşınız. Elde ettiğiniz verilerden yararlanarak temel niceliklerin ve türetilmiş niceliklerin niteliklerini tanımlayınız.

Temel Niceliklerin Nitelikleri

Kendi başına tanımlanabilen niceliklerdir.
Diğer niceliklerden bağımsızdır.
SI'da 7 temel nicelik vardır.
Örnek: Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K)
Diğer niceliklerin türetilmesinde kullanılır.

Türetilmiş Niceliklerin Nitelikleri

Temel niceliklerin birleşimiyle oluşur.
Temel niceliklere bağlıdır.
Matematiksel işlemlerle türetilir.
Örnek: Hız (m/s), Kuvvet (N), Enerji (J)
Sonsuz sayıda türetilmiş nicelik vardır.

Özet: Temel nicelikler bağımsız, türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin kombinasyonlarıdır.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler - Özet Tablo

Nicelik Türü	Örnekler	Açıklama
Temel Nicelikler	Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K), Elektrik Akımı (A), Işık Şiddeti (cd), Madde Miktarı (mol)	Bağımsız, kendi başına tanımlı
Türetilmiş Nicelikler	Hız (m/s), Kuvvet (N), Enerji (J), Basınç (Pa), Yoğunluk (kg/m³), Alan (m²), Hacim (m³)	Temel niceliklerin kombinasyonu

Not: Temel nicelikler 7 tanedir. Türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin farklı kombinasyonlarıyla oluşturulur.

Değerlendirme

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 56

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Temel ve Türetilmiş Nicelik Ölçütleri

Nicelikleri sınıflandırmada kullanılan ölçütler

Soru: Fiziksel niceliklerin temel nicelik veya türetilmiş nicelik olduğuna karar vermede hangi ölçütler etkilidir? Ölçütlerinizi aşağıdaki alana yazınız.

Temel Nicelik Ölçütleri

Bağımsızlık: Kendi başına tanımlanabilir olması
Diğer Niceliklerden Türetilmeme: Hiçbir niceliğe bağlı olmaması
Boyut: Temel bir boyuta sahip olması
Uluslararası Kabul: SI'da 7 temel nicelik olarak belirlenmiş olması
Örnek: Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s)

Türetilmiş Nicelik Ölçütleri

Temel Niceliklerden Oluşma: En az iki temel niceliğin birleşimi olması
Bağımlılık: Temel niceliklere bağlı olması
Matematiksel İfade: Temel niceliklerle matematiksel işlemlerle ifade edilebilmesi
Örnek: Hız (m/s), Kuvvet (kg·m/s²), Enerji (kg·m²/s²)

Karar Verme Ölçütleri Özeti:

Bağımsız/Diğerlerinden Türetilmiş: Temel nicelikler bağımsızdır; türetilmiş nicelikler en az iki temel niceliğin birleşimidir.
SI'daki Statüsü: SI'da 7 temel nicelik belirlenmiştir; diğer tüm nicelikler türetilmiştir.
Matematiksel İfade: Türetilmiş nicelikler, temel niceliklerin çarpımı, bölümü veya kuvveti şeklinde ifade edilir.

Cevap: Bir niceliğin temel mi yoksa türetilmiş mi olduğuna karar vermede bağımsızlık, SI'da temel nicelik olarak kabul edilme, diğer niceliklerden türetilme durumu ve matematiksel ifade ölçütleri etkilidir.

Temel ve Türetilmiş Nicelik İlişkisi

İki nicelik türü arasındaki ilişki

Soru: Temel nicelik ve türetilmiş nicelik arasındaki ilişkiyi aşağıdaki alana yazınız.

Temel Nicelikler

Tanım: Kendi başına tanımlanabilen, bağımsız niceliklerdir.
Sayısı: 7 tanedir (SI).
Özellik: Diğer niceliklerin türetilmesinde temel oluşturur.
Örnek: Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K), Elektrik Akımı (A), Işık Şiddeti (cd), Madde Miktarı (mol)

Türetilmiş Nicelikler

Tanım: Temel niceliklerin birleşimiyle oluşan niceliklerdir.
Sayısı: Sınırsızdır.
Özellik: Temel niceliklere bağlıdır ve onlardan türetilir.
Örnek: Hız (m/s), Kuvvet (N), Enerji (J), Basınç (Pa), Yoğunluk (kg/m³)

Temel ve Türetilmiş Nicelik Arasındaki İlişki

İlişki Özeti:

Temel nicelikler, türetilmiş niceliklerin yapı taşlarıdır.
Türetilmiş nicelikler, temel niceliklerin kombinasyonudur.
Temel nicelikler bağımsız, türetilmiş nicelikler bağımlıdır.
Temel nicelikler 7 tanedir, türetilmiş nicelikler sınırsızdır.
Örnek: Uzunluk (temel) + Zaman (temel) = Hız (türetilmiş)

Cevap: Temel nicelikler, türetilmiş niceliklerin temelini oluşturur. Türetilmiş nicelikler, temel niceliklerin çarpımı, bölümü veya kuvveti şeklinde ifade edilir. Temel nicelikler bağımsız ve 7 tanedir; türetilmiş nicelikler bağımlı ve sınırsızdır.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler - Karşılaştırma

Özellik	Temel Nicelikler	Türetilmiş Nicelikler
Tanım	Kendi başına tanımlı, bağımsız	Temel niceliklerin birleşimi
Bağımlılık	Bağımsız	Temel niceliklere bağlı
Sayı	7 (SI'da sabit)	Sınırsız
Örnekler	Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s)	Hız (m/s), Kuvvet (N), Enerji (J)
Türetilme	—	Temel niceliklerin çarpımı/bölümü

Not: 7 temel nicelik: Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K), Elektrik Akımı (A), Işık Şiddeti (cd), Madde Miktarı (mol)

1. Alıştırma

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 57

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Fiziksel Nicelikler ve Sınıflandırma

Bildiğiniz fiziksel nicelikleri ve birimlerini yazınız

Soru: Bildiğiniz fiziksel nicelikleri ve bu fiziksel niceliklerin birimlerini aşağıdaki tabloya yazınız. Bu niceliklerin temel nicelik mi yoksa türetilmiş nicelik mi olduğunu belirleyerek tablodaki ilgili kısmı "X" ile işaretleyiniz.

Niceliğin Adı	Niceliğin Birimi (SI)	Temel Nicelik	Türetilmiş Nicelik
Uzunluk	metre (m)	X	—
Kütle	kilogram (kg)	X	—
Zaman	saniye (s)	X	—
Sıcaklık	kelvin (K)	X	—
Elektrik Akımı	amper (A)	X	—
Işık Şiddeti	kandela (cd)	X	—
Madde Miktarı	mol (mol)	X	—
Hız / Sürat	metre/saniye (m/s)	—	X
İvme	metre/saniye² (m/s²)	—	X
Kuvvet	newton (N = kg·m/s²)	—	X
Enerji / İş	joule (J = kg·m²/s²)	—	X
Basınç	pascal (Pa = kg/(m·s²))	—	X
Yoğunluk	kilogram/metreküp (kg/m³)	—	X
Alan	metrekare (m²)	—	X
Hacim	metreküp (m³)	—	X
Güç	watt (W = kg·m²/s³)	—	X

Sınıflandırma Özeti:

Temel Nicelikler (7 adet): Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K), Elektrik Akımı (A), Işık Şiddeti (cd), Madde Miktarı (mol)
Türetilmiş Nicelikler (Sınırsız): Hız, İvme, Kuvvet, Enerji, Basınç, Yoğunluk, Alan, Hacim, Güç vb.
Türetilmiş nicelikler, temel niceliklerin çarpımı, bölümü veya kuvveti şeklinde ifade edilir.

Temel ve Türetilmiş Nicelikler - Karşılaştırma

Özellik	Temel Nicelikler	Türetilmiş Nicelikler
Tanım	Kendi başına tanımlı, bağımsız	Temel niceliklerin birleşimi
Bağımlılık	Bağımsız	Temel niceliklere bağlı
Sayı	7 (SI'da sabit)	Sınırsız
Örnek	Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s)	Hız (m/s), Kuvvet (N), Enerji (J)
Türetilme	—	Temel niceliklerin çarpımı/bölümü

Not: 7 temel nicelik: Uzunluk (m), Kütle (kg), Zaman (s), Sıcaklık (K), Elektrik Akımı (A), Işık Şiddeti (cd), Madde Miktarı (mol)

2-3. Alıştırmalar

2. Ünite: Kuvvet ve Hareket

Sayfa 58

2. KUVVET VE HAREKET

2.1. Temel ve Türetilmiş Nicelikler

Otobüs Yolculuğu - Fiziksel Nicelikler

Metindeki fiziksel nicelikleri belirleme

Soru: Sivas'ta lise öğrencileri, Çanakkale Şehitliği'ni ziyaret etmek amacıyla bir gezi düzenliyor. Öğrencileri taşıyan otobüsün şoförü gezi başlarken şu duyuruyu yapıyor: "Sivas-Çanakkale arası yaklaşık 1.100 km olup tahminî yolculuk süremiz 16 saattir. Otoyolda yasal olarak belirlenen sürat sınırımız 100 km/h'tir. Çanakkale'nin rakımı 15 m'dir. Oraya ulaştığımızda hava sıcaklığının 21 °C olması beklenmektedir."

Metinde geçen fiziksel nicelikleri, bu niceliklerin türünü (temel veya türetilmiş) ve birimini tabloya yazınız.

Fiziksel Nicelik	Nicelik Türü	SI'daki Birimi
Uzunluk (Yol)	Temel	metre (m)
Zaman	Temel	saniye (s)
Sürat	Türetilmiş	metre/saniye (m/s)
Uzunluk (Rakım)	Temel	metre (m)
Sıcaklık	Temel	kelvin (K)

Metindeki Fiziksel Nicelikler:

Uzunluk (Yol): 1100 km → Temel nicelik, SI birimi metre (m)
Zaman: 16 saat → Temel nicelik, SI birimi saniye (s)
Sürat: 100 km/h → Türetilmiş nicelik, SI birimi m/s
Uzunluk (Rakım): 15 m → Temel nicelik, SI birimi metre (m)
Sıcaklık: 21 °C → Temel nicelik, SI birimi kelvin (K)

Not: °C (santigrat) günlük hayatta kullanılan birimdir. SI'da sıcaklık birimi kelvin (K)'dir.

Ölçüm Aletleri ve Nicelikler

Ölçüm aletleriyle ölçülen nicelikler

Soru: Aşağıda bazı ölçüm aletleri verilmiştir. Görsellerdeki ölçüm aletleriyle ölçülen fiziksel niceliği, niceliğin temel ya da türetilmiş olma durumu ve SI'daki birimini tabloya yazınız.

Sürat Göstergesi

Örnek verilmiştir

Eşit Kollu Terazi

Kütle ölçer

Dinamometre

Kuvvet ölçer

Termometre

Sıcaklık ölçer

Dereceli Silindir

Hacim ölçer

Ölçüm Aleti	Ölçülen Fiziksel Nicelik	Temel veya Türetilmiş	SI'daki Birimi
Sürat göstergesi	Sürat	Türetilmiş	m/s
Eşit kollu terazi	Kütle	Temel	kg
Dinamometre	Kuvvet	Türetilmiş	N (kg·m/s²)
Termometre	Sıcaklık	Temel	K (kelvin)
Dereceli silindir	Hacim	Türetilmiş	m³

Ölçüm Aletleri ve Ölçtükleri Nicelikler:

Sürat göstergesi: Sürat (Türetilmiş) → m/s
Eşit kollu terazi: Kütle (Temel) → kg
Dinamometre: Kuvvet (Türetilmiş) → N (kg·m/s²)
Termometre: Sıcaklık (Temel) → K (kelvin)
Dereceli silindir: Hacim (Türetilmiş) → m³

Ölçüm Aletleri, Nicelikler ve Birimler - Özet

Ölçüm Aleti	Ölçülen Nicelik	Türü	SI Birimi	Sembol
Sürat göstergesi	Sürat	Türetilmiş	metre/saniye	m/s
Eşit kollu terazi	Kütle	Temel	kilogram	kg
Dinamometre	Kuvvet	Türetilmiş	newton	N
Termometre	Sıcaklık	Temel	kelvin	K
Dereceli silindir	Hacim	Türetilmiş	metreküp	m³
Metre / Cetvel	Uzunluk	Temel	metre	m
Kronometre	Zaman	Temel	saniye	s

Not: Temel nicelikler bağımsız, türetilmiş nicelikler ise temel niceliklerin kombinasyonudur.