9. SINIF YAZILIYA HAZIRLIK SORULARI - FİZ.9.2.2
Öğrenme Çıktısı: FİZ.9.2.2. Skaler ve vektörel nicelikleri karşılaştırabilme
Skaler ve vektörel nicelikleri kısaca açıklayınız. Birer örnek veriniz.
Bir sayı ve bir birimle ifade edilebilen niceliğe skaler nicelik denir.
Bir sayı, birim ve yön ile ifade edilen büyüklüklerdir.
- Sadece büyüklük (sayısal değer) içerir
- Yön ve doğrultu bilgisi yoktur
- Toplama, çıkarma normal matematik kurallarına göre yapılır
- Örnek: Sıcaklık, kütle, zaman, enerji
- Büyüklük, yön ve doğrultu bilgisi içerir
- Vektörlerle temsil edilir
- Toplama, çıkarma vektör kurallarına göre yapılır
- Örnek: Kuvvet, hız, ivme, yer değiştirme
Aşağıda verilen bazı fiziksel nicelikleri tabloda uygun yerlere yazınız.
Sıcaklık (°C) Hız (m/s) İvme (m/s²) Uzunluk (m) Kuvvet (N) Enerji (J) Sürat (m/s) Kütle (kg) Ağırlık (N) Yer Değiştirme (m)
| Skaler Nicelikler | Vektörel Nicelikler |
|---|---|
| Skaler Nicelikler | Vektörel Nicelikler |
|---|---|
| Sıcaklık (°C) | Hız (m/s) |
| Uzunluk (m) | İvme (m/s²) |
| Enerji (J) | Kuvvet (N) |
| Sürat (m/s) | Ağırlık (N) |
| Kütle (kg) | Yer Değiştirme (m) |
Skaler: "Sıcaklık 25°C" → Sadece sayı ve birim
Vektörel: "Rüzgar kuzeyden 5 m/s" → Büyüklük + yön
Aşağıdaki metinde, bazı fiziksel nicelikler kullanılmıştır. Bu fiziksel niceliklerin hangilerinin skaler hangilerinin vektörel olduğunu, fiziksel niceliklerin bitişiğindeki parantez boşluklarına yazınız.
"Ali, sabah alarmının sesiyle uyandı. Üzerinden atması gereken 2 kilogram (......) ağırlığındaki yorganı bir kenara itti. Hızlıca hazırlandı ve tam 2 kilometre (......) uzaklıktaki parka doğru yürüyüşe çıktı.
Parka vardığında, en sevdiği koşu parkurunu düşündü. Parkur, evinden itibaren Kuzey yönüne 1 kilometre (......) uzaktaydı. Koşmaya başladı ve ciğerlerine dolan havanın 10 litre (......) olduğunu hayal etti. Yorulduğunu hissettiği bir an, esen rüzgarı hissetti. Kuzeyden, 5 m/s (......) bir hızla esen rüzgar yüzüne çarpıyordu. Bu enerjiyle son bir hamle yapıp koşusunu tamamladı."
"Ali, sabah alarmının sesiyle uyandı. Üzerinden atması gereken 2 kilogram (skaler) ağırlığındaki yorganı bir kenara itti. Hızlıca hazırlandı ve tam 2 kilometre (skaler) uzaklıktaki parka doğru yürüyüşe çıktı.
Parka vardığında, en sevdiği koşu parkurunu düşündü. Parkur, evinden itibaren Kuzey yönüne 1 kilometre (vektörel) uzaktaydı. Koşmaya başladı ve ciğerlerine dolan havanın 10 litre (skaler) olduğunu hayal etti. Yorulduğunu hissettiği bir an, esen rüzgarı hissetti. Kuzeyden, 5 m/s (vektörel) bir hızla esen rüzgar yüzüne çarpıyordu."
2. 2 kilometre (skaler): Uzaklık bilgisi sadece büyüklük içerir. Yön belirtilmemiş.
4. 10 litre (skaler): Hacim sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir.
5. 5 m/s (vektörel): "Kuzeyden" ifadesi rüzgarın yönünü belirttiği için vektörel niceliktir.
"Ayşe Hanım, evinden Kuzeybatı yönüne 500 metre uzaklıktaki pazara doğru yürüdü. Tezgahları dolaşırken, 5 kilogram domates aldı ve Pazar arabasına koydu. Ağırlaşan Pazar arabasını çekmek için 100 N'luk kuvvet uyguluyordu. Susamıştı, Limonata diye bağıran sesin geldiği yöne yürüdü. İçtiği 0,5 litre limonata birazda olsa onu ferahlatmıştı. Eve dönmek için pazardan ayrılırken, 30 cm/s hızla çektiği pazar arabasının tekerleği gurulduyordu."
Aşağıdaki tabloda, yukarıdaki hikayede geçen bazı büyüklükler verilmiştir. Bu büyüklüklerin skaler mi yoksa vektörel mi olduğunu ilgili kutucuğa "X" işareti koyarak belirtiniz.
| Hikayede Geçen Büyüklük | Skaler | Vektörel |
|---|---|---|
| Kuzeybatı yönüne 500 metre uzaklık | ||
| 5 kilogram domates | ||
| 100 N'luk kuvvet | ||
| 0,5 litre hacim | ||
| Hızı 30 cm/s Pazar arabası |
| Hikayede Geçen Büyüklük | Skaler | Vektörel |
|---|---|---|
| Kuzeybatı yönüne 500 metre uzaklık | X | |
| 5 kilogram domates | X | |
| 100 N'luk kuvvet | X | |
| 0,5 litre hacim | X | |
| Hızı 30 cm/s Pazar arabası | X |
5 kilogram domates: Kütle sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir.
0,5 litre hacim: Hacim sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir.
Kuzeybatı yönüne 500 metre: "Kuzeybatı yönüne" ifadesi yön belirtir.
100 N'luk kuvvet: Kuvvet her zaman yönlü bir büyüklüktür.
30 cm/s hız: Hız yönlü bir büyüklüktür.
Aşağıda bazı fiziksel ifadeler verilmiştir.
Buna göre yukarıdaki ifadelerden hangilerinin skaler hangilerinin vektörel nicelik olduğunu gerekçeleri ile yazınız.
Gerekçe: Uzunluk sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir. Yön bilgisi içermez.
Gerekçe: Kütle sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir. Yön bilgisi içermez.
Gerekçe: Sıcaklık sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir. Yön bilgisi içermez.
Gerekçe: Hız yönlü bir büyüklüktür. Aracın hareket yönü vardır.
Gerekçe: Ağırlık bir kuvvet türüdür ve kuvvetler yönlü büyüklüklerdir (yerçekimi yönünde).
| No | İfade | Türü | Fiziksel Nicelik |
|---|---|---|---|
| 1 | Araç 60 km/h hızla yol alıyordu. | Vektörel | Hız |
| 2 | Duvarın yüksekliği 2 m'dir. | Skaler | Uzunluk |
| 3 | Manav 2 kg patates tarttı. | Skaler | Kütle |
| 4 | Hava sıcaklığı 30 °C'dir. | Skaler | Sıcaklık |
| 5 | Kolinin üstünde ağırlığı 250 N olduğu yazıyordu. | Vektörel | Ağırlık (Kuvvet) |
"Ece, yaz tatilinde dedesinin köyüne gitmişti. Sabah erkenden, 35°C'yi gösteren havanın sıcağına rağmen bisikletiyle gezmeye karar verdi. Yola çıkmadan önce, gideceği patikanın toplam 5 kilometre olduğunu hatırladı.
Yokuş yukarı tırmanmaya başladığında, bisikleti ileri doğru hareket ettirebilmek için pedallara 50 Newton büyüklüğünde bir kuvvet uyguladığını hissetti. Tam bu sırada bir araba, ona doğru saatte 60 kilometre ile yaklaşıp uzaklaştı.
Yokuşun dikleştiği bir bölümde ise bisikleti, aşağı yönde 2 m/s² büyüklüğünde bir ivmeyle yavaşlamaya başladı. Ece, pes etmeyip gücünün son damlasına kadar pedal çevirdi ve nihayet 1200 metre rakımlı tepeye ulaşarak muhteşem manzaranın keyfini çıkardı."
Aşağıdaki tabloda, yukarıdaki hikayede geçen bazı büyüklükler verilmiştir. Bu büyüklüklerin skaler mi yoksa vektörel mi olduğunu ilgili kutucuğa "X" işareti koyarak belirtiniz.
| Hikayede Geçen Büyüklük | Skaler | Vektörel |
|---|---|---|
| 35 °C (Sıcaklık) | ||
| 5 km (Uzunluk - yolun toplam mesafesi) | ||
| 1200 m (Uzunluk - yükseklik/rakım) | ||
| 50 Newton Kuvvet (İleri yönde uyguladığı kuvvet) | ||
| Saatte 60 km Hız (Arabanın yönlü hızı) | ||
| 2 m/s² ivme (Aşağı yöndeki yavaşlama ivmesi) |
| Hikayede Geçen Büyüklük | Skaler | Vektörel |
|---|---|---|
| 35 °C (Sıcaklık) | X | |
| 5 km (Uzunluk - yolun toplam mesafesi) | X | |
| 1200 m (Uzunluk - yükseklik/rakım) | X | |
| 50 Newton Kuvvet (İleri yönde uyguladığı kuvvet) | X | |
| Saatte 60 km Hız (Arabanın yönlü hızı) | X | |
| 2 m/s² ivme (Aşağı yöndeki yavaşlama ivmesi) | X |
5 km (Uzunluk) - Skaler: Toplam yol mesafesi sadece büyüklük içerir. Yön belirtilmemiş.
1200 m (Uzunluk) - Skaler: Rakım/yükseklik sadece sayısal değer ve birimle ifade edilir.
60 km/s Hız - Vektörel: "Ona doğru" ifadesi hızın yönünü belirttiği için vektörel niceliktir.
2 m/s² İvme - Vektörel: "Aşağı yönde" ifadesi ivmenin yönünü belirttiği için vektörel niceliktir.