SAAT KAÇ? ZAMAN NEDİR? BASİT BİR AÇIKLAMA

zaman nedir

     Zaman herkes tarafından bilinen, ancak tanımlanması ve anlatılması karmaşık bir kavramdır. Bilim, felsefe, din ve edebi bilimler zamanın farklı tanımlarını yapmışlardır, ancak ölçüm sistemi nispeten daha tutarlılık gösterir. Bu ölçüm saniyeler, dakikalar ve saatlere dayanmaktadır. Bu birimlerin temeli tarih boyunca değişkenlik gösterirken, kökeni eski Sümer’e kadar uzanmaktadır. Modern uluslararası zaman birimi olan saniye, sezyum atomunun titreşim frekansı ile tanımlanır. Ama tam olarak zaman nedir?

     ZAMANIN BİLİMSEL TANIMI

     Fizikçiler, zamanı geçmişten günümüze geleceğin ilerleyişi olarak tanımlarlar. Temel olarak, bir sistem değişme olmuyorsa, zamanda yoktur. Zaman, üç boyutlu uzayda olayları tanımlamak için kullanılan gerçekliğin dördüncü boyutu olarak düşünülebilir. Zaman görebileceğimiz, dokunabileceğimiz ya da tadabileceğimiz bir şey değil, ancak akışını ölçebiliriz.

     ZAMANIN OKLARI

     Fizik denklemleri, zamanın geleceğe (pozitif zaman) ya da geçmişe doğru (negatif zaman) akıp akmadığı konusunda eşit ölçüde iyi çalışır. Ancak, doğal olarak dünyadaki zamanın bir yönü vardır, bu yön zaman oku ile ifade edilir. Zamanın geri dönüşümsüz olmasının nedeni, bilimdeki en büyük çözümlenmemiş sorulardan biridir.

     Termodinamik yasalarına bakarak zamanı izah etmek mümkün. Termodinamiğin ikinci kanunu, kapalı bir sistem içerisinde, sistemin entropisinin sabit kaldığını veya arttığını belirtir. Eğer evren kapalı bir sistem olarak kabul edilirse, evrenin entropisi (düzensizlik derecesi) hiçbir zaman azalamaz. Başka bir deyişle, evren, daha önceki bir noktada olduğu gibi, tam olarak aynı duruma geri dönemez. Zaman geriye doğru hareket edemez.

     ZAMAN GENİŞLEMESİ

zaman nedir

     Klasik mekaniğe göre zaman her yerde aynıdır. Senkronize saatler sürekli aynı zamanı gösterir. Ancak, Einstein'ın özel ve genel göreliliğine göre, zamanın göreceli olduğunu biliyoruz. Einstein’ın teorisine göre zamanın akışı gözlemcilerin bulunduğu referans sistemine göre değişir ve zaman genişlemesi olarak adlandırılan durum ortaya çıkar. Burada olaylar arasındaki zaman, ışığın hızına yaklaştıkça, daha uzun (genişleme) hale gelir.

     Hareketli saatler, sabit saatlerden daha yavaş çalışır, bu etki, hareketli saatin ışık hızına yaklaşmasıyla daha belirgin hale gelir. Çok hızlı giden Jetlerdeki veya dünya yörüngesine dönen uyduların kayıt süreleri Dünya'dakilere göre daha yavaşolduğu tespit edilmiştir. muon parçacıkları düşerken daha yavaş düşer ve Michelson-Morley deneyi, uzun daralma ve zaman genişlemesini doğruladı. Ayrıca Michelson-Morley deneyi rölativistik hzılarda (ışık hızına yakın hızlar) uzunluk kısalması ve zaman genişlemesi de ispatlanmıştır.

     ZAMAN YOLCULUĞU

     Zaman yolculuğu, uzayda farklı noktalar arasında hareket edebileceğiniz gibi, zaman içinde farklı noktalara doğru veya geriye doğru hareket etmek anlamına gelir. Einstein'ın özel ve genel göreliliğine göre zaman içinde ileri gitmek mümkündür. Uzay istasyonundaki astronotlar, Dünya'ya döndüklerinde ve istasyona göre daha yavaş hareket ettiklerinden zamanda ileriye doğru gitmiş olurlar.

     Ancak, zamanda geriye gitmek sorunlara sebep olur. Bir sorun nedensellik ya da sebep ve sonuçtur. Zaman içinde geri dönüş, zamansal paradoksa neden olabilir. Büyükbaba paradoksu' klasik bir örnektir. Paradoksa göre, eğer anneniz veya babanızın henüz doğmadığı bir zamana seyahat edip kendi büyükbabanızı öldürürseniz, kendi doğumunuzu engelleyebilirsiniz. Birçok fizikçi, geçmişe zaman yolculuğunun imkansız olduğuna inanırlar, fakat paralel evrenler veya dallanma noktaları arasında gidip gelmek gibi geçici bir paradoksun çözümleri vardır.

     ZAMAN ALGISI

     İnsan beyni zamanı izlemek için donatılmıştır. Beyindeki suprakiyazmatik çekirdek bölgesi günlük sirkadiyen ritimden yani biyolojik saatimizden sorumludur. Nörotransmiterler ve ilaçlar zaman algılarını etkiler. Nöronları harekete geçiren kimyasallar, normal hızlanma süresinden daha hızlı atım yaptıkları zaman, nöron atımlarını azalması zaman algısını yavaşlatır. Zaman hızlandığında, beyin bir aralık içinde daha fazla olayı ayırt eder. Bu yüzden eğlencel zaman geçirdiğimizde zamanın çok hızlı geçtiğini hissederiz.

     Zaman, acil durumlarda veya tehlikeli anlarda yavaşlar gibi görünür. Houston'daki Baylor College of Medicine'deki bilim adamları beynin gerçekten hızlanmadığını söylüyorlar, sadece amigdala daha aktif hale geliyor. Amigdala, anıları oluşturan beynin bölgesidir. Daha fazla anı ortaya çıktıkça, zamanda daha yavaş akıyormuş gibi hissedilir.

     Benzer olgu, yaşlı insanların zamanlarını daha genç yaşlarda olduğundan daha hızlı hareket ettikleri gibi algıladıklarını açıklıyor. Psikologlar yeni deneyimlerin benzer deneyimlere göre daha fazla anı oluşturduğunu söylüyor. Daha sonraki yıllarda daha az yeni hatıra inşa edildiği için zaman daha çabuk geçiyor.

     ZAMANIN BAŞLANGICI VE SONU

     Evren söz konusu olduğunda, zamanın bir başlangıcı vardı. Başlangıç noktası, Big Bang'ın meydana geldiği 13.799 milyar yıl önceydi. Bilim adamları bu tarihi Big Bang’ de ortaya çıkan kozmik arkaplan radyasyonuna bakarak ölçebiliyorlar, fakat daha öncesi için herhangi bir radyasyon olmadığından ölçüm yapılanmaktadır. Zamanın kökenine dair bir tartışma da, zaman geriye doğru sonsuza kadar genişlemiş olsaydı, gece gökyüzünün eski yıldızlardan gelen ışıklarla dolmuş olurdu.

     Zaman bitecek mi? Bu sorunun cevabı bilinmemektedir. Eğer evren sonsuza dek genişlerse, zaman devam eder. Eğer yeni bir Big Bang ortaya çıkarsa, zaman çizgimiz sona erecek ve yeni bir zaman çizgisi oluşur. Parçacık fiziği deneylerinde elde edilen veriler sonucunda, evrenin durağan veya zamansız hale gelmesi olası değildir. Bunu sadece zaman gösterecek.

     SONUÇ OLARAK

  • Zaman, olayların geçmişten geleceğe doğru ilerlemesidir.
  • Zaman sadece bir yönde hareket eder. Zaman içinde ilerlemek mümkün, ama geriye doğru değil.
  • Bilim adamları, hafıza oluşumunun insanın zaman algısı için temel olduğuna inanırlar.

Düzenleyen: Celal DEMİRTAŞ

     Kaynak:

  • Carter, Rita (2009). The Human Brain Book. Dorling Kindersley Publishing. pp. 186–187.
  • Herman M. Schwartz, Introduction to Special Relativity, McGraw-Hill Book Company, 1968.
  • Richards, E. G. (1998). Mapping Time: The Calendar and its History. Oxford University Press. pp. 3–5.